علوم زيستي ورزشي _ تابستان 1394 دورة7، شمارة2 ، ص : 241 – 259 تاريخ دريافت: 17 / 01 / 92 تاريخ پذيرش : 26 / 09 / 92

مقايسة اثر يك دوره تمرين ورزشي هوازي با دو حجم متفاوت بر برخي فاكتورهاي خطر بيماري هاي قلبي – عروقي در دختران كم توان ذهني

اميرحسين حقيقي1 – نسرين گلردي2 – محمدرضا حامدي نيا 3
1. دانشيار گروه فيزيولوژي ورزش، دانشكده تربيت بدني و علوم ورزشي، دانشگاه حكيم سبزواري، سبزوار، ايران،
2.كارشناس ارشد فيزيولوژي ورزش، دانشكدة تربيت بدني و علوم ورزشي، دانشگاه حكيم سبزواري، سبزوار، ايران،3. استاد گروه فيزيولوژي ورزش، دانشكدة تربيت بدني و علوم ورزشي، دانشگاه حكيم سبزواري، سبزوار،
ايران

چكيده
هدف پژوهش حاضر مقايسة اثر يك دوره تمرين ورزشي هوازي با دو حجم متفاوت بر برخي فاكتورهاي خطر بيماريهاي قلبي-عروقي در دختران كمتوان ذهني بود. 24 دختر كمتوان ذهني بهصورت تصادفي در سه گروه قرار گرفتند: 1. تمرين هوازي سه بار در هفته به مدت 45 دقيقه؛ 2. تمرين هوازي چهار بار در هفته به مدت 40 دقيقه؛ 3.
كنترل. گروههاي تجربي تمرينات هوازي شامل 10 دقيقه گرم كردن، 30 دقيقه راه رفتن، دويدن و بازيهاي آزاد و 5 دقيقه سرد كردن را به مدت هشت هفته با شدت 75- 65 درصد ضربان قلب ذخيره انجام دادند. دادهها با استفاده از آزمون آناليز واريانس يكطرفه در سطح 05/0 < α تحليل شد. نتايج نشان داد بين سه گروه در شاخصهاي نيمرخهاي ليپيدي، ضربان قلب و برخي از متغيرهاي تركيب بدن (درصد چربي، BMI و WC) تفاوت معناداري وجود ندارد (05/0 > P). دختران كم توان ذهني براي بهبود استقامت قلبي- عروقي ميتوانند از حجم تمريني چهار بار در هفته به مدت 40 دقيقه استفاده كنند و براي كاهش WHR از حجم تمريني سه بار در هفته به مدت 45 دقيقه بهره ببرند. در مورد شاخصهاي وزن و VO2max ميتوان از هر دو حجم تمريني استفاده كرد.

واژه هاي كليدي
تمرين هوازي، حجم تمرين، فاكتورهاي خطر، كمتوان ذهني.
مقدمه
براساس تعريف انجمن ناتواني ذهني آمريكا (AAMD)، كمتواني ذهني شرايطي است كه در آن عملكرد كلي ذهن بهطور مشخص كمتر از حد متوسط باشد و در رفتارهاي انطباقي كودك در دورة رشد تأخير و نارسايي ديده شود. با توجه به اين تعريف، حيطههاي مختلف، طبقهبندي هاي متفاوتي از كمتوانان ذهني ارائه كرده اند. در يك طبقهبندي، با توجه به ميزان بهرة هوشي، كودكان را بهصورت زير گروهبندي كرده اند (2).

خيلي برجسته 130 به بالا
برجسته 120- 129
درخشان 110- 119
متوسط 90- 109
كندآموز 75-89
آموزشپذير 50-74
تربيتپذير 25-49
حمايتپذير 25 به پايين

كم تواني ذهني براساس چند علامت پزشكي مشخص مي شود كه اغلب شامل اختلالات ارتوپديك، قلبي – عروقي، شناختي، هورموني و اختلالات ادراكي- ديداري است (21). افراد داراي اين علائم و اختلالات، دچار كاهش توان عضلات و شلي مفصل هستند.
افراد معلول ذهني، آمادگي قلبي- عروقي كمتر، مهارتهاي حركتي ضعيفتر، درصد چربي بيشتر و ضربان قلب بيشينة كمتري نسبت به جمعيت غيرمعلول دارند (7). در بعضي تحقيقات، ابتلا به ديابت، فشارخون بالا (12)، چاقي و پايينتر بودن سطوح آمادگي جسماني نسبت به همتايان سالمگزارش شده است (32، 18).
در دهههاي اخير با توجه به تأثيرات تأييدشدة فعاليت منظم بدني در سلامت جسماني، پيشگيري از معلوليتهاي ثانويه، تحول بهنجار شخصيت، شكوفايي ظرفيتهاي رواني و فرايند اجتماعي شدن اين افراد، مقولة تربيت بدني و ورزش كودكان و نوجوانان با نيازهاي ويژه، مورد توجه جوامع قرار گرفته است (5). نداشتن فعاليت در كم توانهاي ذهني نه تنها عامل خطري براي بيماري كرونر قلبي است، بلكه براي پرفشار خوني، عدم تحمل گلوگز (ديابت بزرگسالي)، افزايش چربيهاي سرم (كلسترول و تري گليسريد) و كمبود ليپوپروتئين با چگالي بالا (HDL) نيز عامل خطر محسوب ميشود. هر يك از اين مشكلات عامل خطري براي بيماري كرونر قلبي بهشمار ميروند. سازمانهاي بين الملل و ملي توصيه ميكنند كه كودكان با معلوليت ذهني بايد در فعاليتهاي بدني درگير شوند. اما شواهد كمي در مورد سطوح فعاليت بدني روزانه در اين افراد وجود دارد و هيچ راهنماي خاصي براي اين افراد موجود نيست. براساس دستورالعمل ACSM در مورد افراد سالم، براي حفظ آمادگي قلبي – عروقي، تركيب بدن و قدرت عضلاني، به فعاليت هوازي 60 -20 دقيقهاي تداومي يا متناوب با شدت متوسط و 3 تا 5 بار در هفته ضروري است (33). المحجوب و همكاران (2011) در مورد معلولان ذهني بيان كردند كه اين افراد به دليل كمتحركي و نداشتن تمايل به فعاليت جسماني، به سختي در برنامههاي تمريني با تواتر 5-3 بار در هفته كه براي بهبود آمادگي جسماني و تركيب بدن طراحي ميشود، شركت ميكنند (14). در تحقيقات انجام گرفته روي افراد كمتوان ذهني نقش حجم تمريني كمتر مورد توجه قرار گرفته و مشخص نشده است كه كدام حجم تمريني براي بهبود شاخصهاي آمادگي جسماني، چاقي و نيمرخهاي ليپيدي در اين افراد مناسب و كاربردي است. در همين زمينه، المحجوب و همكاران (2011)، بيان كردند كه احتمالاً دو بار تمرين در هفته نسبت به سه بار در هفته براي بهبود شاخص هاي مذكور در اين افراد كاربرديتر و مفيدتر است (14). اما تحقيقي كه اين موضوع را تأييد كند صورت نگرفته است. در متاآناليز انجامگرفته توسط شاين و پارك (2012) مشاهده شد كه تمرين هوازي با تواتر تمريني چهار جلسه در هفته نسبت به سه جلسه در هفته تأثير بيشتري بر عوامل جسماني افراد كم توان ذهني دارد (36). به علاوه در اين تحقيق گزارش شد كه عوامل ديگري از جمله طول دورة تمرين، مدت زمان هر جلسة تمرين، تواتر، كل زمان تمرين، نوع تمرين و جنسيت نيز از عوامل اثرگذار بر تأثير تمرين هستند. در تحقيق انجامگرفته در مورد آثار متفاوت تمرين ورزشي با تواتر بالا در مقايسه با تواتر پايين بر روي افراد بدون معلوليت و داراي بيماري كرونر قلبي، مشخص شد كه برنامة تمريني با تواتر بالا تأثير بيشتري بر آستانة لاكتات و كيفيت زندگي دارد و تمريني كه بيشتر از 30 دقيقه طول بكشد، اثربخشي بيشتري نسبت به فعاليت كمتر از 30 دقيقه دارد (26). در تحقيق شاين و همكاران (2012) روي افراد معلول ذهني به اين موضوع اشاره شده است تمريني كه بيشتر از 10 هفته به طول انجامد، نسبت به تمريني كه كمتر از 10 هفته انجام گيرد، تأثير بيشتري بر آمادگي قلبي – عروقي دارد (36). چانياس و همكاران (1998) در مطالعه روي افراد كم توان ذهني بيان كردند كه تمرين ورزشي بيش از 9 ماه نسبت به تمرين كمتر از 8 ماه تأثير بيشتري بر استقامت عضلاني و قلبي – عروقي دارد (11). اين تفاوت در نتايج نشان ميدهد كه بايد مطالعات بيشتري روي اين افراد در مورد مدت و حجم تمريني انجام گيرد. به علاوه، كراس و همكاران (2002) در بررسي حجم و شدت تمرين بر روي ليپوپروتئينها گزارش كردند كه تأثير حجم تمرين بيشتر از شدت تمرين است (20).
گذشته از اين، مشاهده شده كه فعاليت بدني و برنامة تمريني منظم، تركيب بدن را در كودكان و افراد بالغ سالم بهبود ميدهد، اما هنوز مشخص نشده است كه در كودكان و افراد بالغ دچار معلوليت ذهني نيز چنين باشد (17). در مجموع، با توجه به اينكه هنوز بهترين حجم تمريني كه بتواند بيشترين تأثير را بر بهبود عوامل جسماني و فيزيولوژيكي اين افراد داشته باشد، مشخص نشده است، هدف تحقيق حاضر بررسي تأثير هشت هفته تمرين ورزشي هوازي با دو حجم تمريني متفاوت بر برخي فاكتورهاي خطر بيماري قلبي- عروقي در دختران كمتوان ذهني است.

مواد و روش ها
روش تحقيق حاضر از نوع نيمهتجربي و كاربردي بود. جامعة آماري تحقيق، 100 نفر از دختران كمتوان ذهني مؤسسة اميرالمؤمنين شهرستان سبزوار بودند. از اين ميان 24 نفر (ميانگين سن 65/6 ± 03/28 سال، قد 34/5 ± 2/152 سانتيمتر، وزن 61/9 ± 8/52 كيلوگرم، BMI 98/3 ± 92/22 كيلوگرم بر متر مربع و ضريب هوشي 70 -45) بهصورت نمونه هاي در دسترس انتخاب و به طور تصادفي به سه گروه مساوي تقسيم شدند:
الف) 3 جلسه تمرين در هفته به مدت 45 دقيقه؛ ب) 4 جلسه تمرين در هفته به مدت 40 دقيقه؛ ج) كنترل.
روش تحقيق و نحوة گردآوري اطلاعات
پس از هماهنگيهاي لازم با مؤسسة كمتواني ذهني اميرالمؤمنين و كسب مجوز براي خونگيري از آزمودنيها، افراد متناسب با برنامة تمريني تحقيق انتخاب و تصادفي به سه گروه تقسيم شدند. برنامة تمريني و نحوة اجراي آن ابتدا براي مسئولان مربوطه و سپس آزمودنيها بهطور كامل توضيح داده شد. قبل از انجام پروتكل تمريني، آزمودنيها به آزمايشگاه فيزيولوژي ورزش منتقل شده و شاخصهاي تركيب بدن و آنتروپومتريك از آنها گرفته شد.
برنامة تمريني
برنامة تمريني شامل تمرينات هوازي بود كه به مدت هشت هفته و با شدت 75 -65 درصد ضربان قلب ذخيره (24) و با تواتر تمريني متفاوت انجام گرفت، به اينصورت كه تواتر تمريني در يك گروه چهار بار در هفته، به مدت 40 دقيقه و در گروه تجربي ديگر سه جلسه در هفته و به مدت 45 دقيقه بود. برنامة هر جلسه تمرين شامل10 دقيقه گرم كردن (پياده روي، ورزشهاي سوئدي و حركات كششي)، 30 دقيقه راه رفتن، دويدن و بازيهاي آزاد (براي گروه چهار بار در هفته، اين بخش 25 دقيقه بود) و 5 دقيقه سرد كردن بود (37). در هر دو گروه شدت تمرين 75-65 درصد ضربان قلب ذخيره بود كه با توجه به رعايت اصل اضافه بار شدت از 65 درصد شروع شد. در پايان هفتة چهارم شدت 70 درصد شد و از هفتة پنجم تا هفتة هشتم به 75 درصد ضربان قلب ذخيره رسيد. شدت تمرين از طريق اندازهگيري ضربان قلب كنترل مي شد.
خونگيري و انداز ه گيري شاخص هاي تحقيق
عمل خونگيري بعد از 12-10 ساعت ناشتايي و در دو مرحله، پيش از شروع تمرينات و 48 ساعت پس از هشت هفته تمرين انجام گرفت. از آزمودنيها در حالت نشسته و در وضعيت استراحت 5 ميليليتر خون گرفته شد. نمونههاي خوني به آزمايشگاه منتقل شده و شاخصهاي تحقيق اندازهگيري شد. تري گليسريد سرمي با استفاده از كيت شركت پارس آزمون، ساخت ايران با حساسيت يك ميليگرم در دسيليتر (Sensitivity=1mg/dl) و روش فتومتريك اندازهگيري شد. كلسترول تام سرمي با استفاده از كيت شركت پارس آزمون، ساخت ايران با حساسيت سه ميليگرم در دسي ليتر (Sensitivity=3mg/dl) و روش آنزيماتيك اندازهگيري شد. LDL-C سرمي با استفاده از كيت شركت پارس آزمون، ساخت ايران با حساسيت يك ميليگرم در دسيليتر (Sensitivity=1mg/dl) و روش فتومتريك اندازهگيري شد.
HDL-C سرمي با استفاده از كيت شركت رندوكس، ساخت انگلستان با حساسيت سه ميليگرم در دسيليتر (Sensitivity=3mg/dl) و روش كالري متريك اندازهگيري شد. اطلاعات مربوط به تركيب بدن آزمودنيها، به وسيلة دستگاه تجزيهوتحليل تركيب بدن بهدست آمد. براي اندازهگيري اكسيژن مصرفي اوج (VO2peak) از آزمون 5 دقيقه راه رفتن/ دويدن استفاده شد، بهطوريكه بيشترين مسافت طي شده توسط آزمودنيها ثبت شد و در فرمول زير براي به دست آوردن اكسيژن مصرفي اوج قرار گرفت. روايي اين آزمون 9/0 است (1).
12 × مسافت به كيلومتر = سرعت بيشينه
(سرعت بيشينه) 0122586/0 + (سرعت بيشينه) 163/3 + 353 /1 = اكسيژن مصرفي اوج براي سنجش استقامت قلبي – عروقي از آزمون عملكردي 300 يارد (32/274 متر) راه رفتن/ دويدن استفاده شد. زمان به دست آمده امتياز فرد محسوب ميشد. همچنين به دليل شبانه روزي بودن مؤسسه، تغذية آزمودنيها يكسان در نظر گرفته شد.
روشهاي آماري
اطلاعات توسط نرمافزار SPSS نسخة 18 تجزيه وتحليل شد. آزمون كولموگروف – اسميرنوف براي تعيين طبيعي بودن دادهها، آمار توصيفي براي محاسبة شاخصهاي مركزي و پراكندگي، آزمون آناليز واريانس يكطرفه براي تعيين تفاوتهاي بين گروهي و آزمون T همبسته براي تعيين تفاوتهاي درون گروهي استفاده شد. سطح معناداري آزمونها 05/0 ≤ α در نظر گرفته شد.
يافتهها
با استفاده از آزمون كولموگروف اسميرنوف مشخص شد كه توزيع همة متغيرهاي موجود در تحقيق، طبيعي است، بنابراين از آزمونهاي پارامتريك براي انجام محاسبات آماري استفاده شد. براي بررسي اثر تمرين بر متغيرهاي بيوشيميايي و فيزيولوژيكي در سه گروه از آزمون آناليز واريانس بر تفاوت نمره ها استفاده شد (جداول 1 و 2).
تجزيه وتحليل آماري در مورد متغيرهاي درصد چربي بدن (078/0= P و 88/2F= )، شاخص تودة بدن ( 077/0= P و 89/2F=)، دور كمر (33/0= P و 41/1F=)، ضربان قلب استراحت (23/0= P و 56/1F=)، كلسترول تام (22/0= P و 59/1F=)، تري گليسريد (87/0= P و 13/0LDL ،(F= (17/0= P و 88/1P =0/93) HDL ،(F= و 07/0F=)، نسبت LDL به P =0/51) HDL و 68/0F=) و نسبت TC به P =0/34) HDL و 21/1F=) نشان داد كه بين سه گروه تفاوت معناداري وجود ندارد. بنابراين ميتوان گفت انجام تمرينات هوازي در دو گروه آزمايشي تأثير معناداري بر متغيرهاي مذكور نداشته است. درحاليكه متغيرهاي اكسيژن مصرفي اوج (001/0= P و 07/18F=)، آزمون عملكردي 300 يارد راه رفتن ( 02/0= P و 6/4F= )، وزن بدن (03/0= P و 82/3F=) و نسبت دور كمر به دور لگن (02/0= P و 54/8F=) تفاوت معناداري را بين سه گروه نشان داد. براي مشخص شدن تفاوت بين گروهها از آزمون تعقيبي بنفروني استفاده شد. نتايج در هر دو گروه آزمايشي افزايش معنادار اكسيژن مصرفي اوج را نشان داد. در آزمون عملكردي 300 يارد راه رفتن مشخص شد كه تفاوت در اين متغير بين سه گروه معنادار بود. به طوري كه در گروه آزمايشي اول نسبت به گروه كنترل اجراي تمرينات موجب افزايش معنادار آزمون عملكردي 300 يارد راه رفتن شد (006/0= P)، ولي در گروه آزمايشي دوم نسبت به گروه كنترل تمرينات ورزشي بر عملكرد تأثير معناداري نداشت (08/0= P). همچنين بين دو گروه تمريني تفاوت معناداري مشاهده نشد (22/0= P). تغييرات ايجادشده در وزن بدن نشان داد كه تمرين موجب كاهش معنادار وزن در هر دو گروه آزمايشي شد و هر كدام از گروه هاي آزمايشي در مقايسه با گروه كنترل (0001/0= P) كاهش معناداري داشتند. در مورد شاخص نسبت دور كمر به دور لگن مشاهده شد كه تمرينات ورزشي در گروه دوم نسبت به كنترل موجب كاهش معنادار اين شاخص شد (001/0= P)، درحاليكه در گروه اول، تمرينات اثر معناداري نسبت به گروه كنترل بر اين شاخص نداشت (21/0= P) و بين دو گروه تمريني نيز تفاوت معناداري مشاهده شد (01/0=P).
جدول 1. شاخص هاي فيزيكي و فيزيولوژيكي آزمودنيها
190393-47238

زمان اندازه گيري مقدارPدرصد مقدارPمتغير گروه ها تغيير
پيش آزمون پسآزمون درون گروهي بينگروهي
بار40 ددر قيقه،هفته 4 37/7±40/54 56/7±61/53 04/0 45/1 03/0

190393273209

وزن(كيلوگرم) بار45 ددر قيقه،هفته3 43/11±38/50 35/10±37/49 10/0 2 كنترل 40/10±62/53 94/9±26/54 22/0 19/1
 /732 0/11 22/06 ± 2/67 22/68 ± 1/95 40 دقيقه، 4 بار در هفته
 1/99 0/10 22/16±4/24 22/61±4/72 45 دقيقه، 3 بار در هفته
بدن (شاخص تودةكيلوگرم
بر متر مربع) 07/0
كنترل 05/5±48/2390/4±74/2326/0 92/1 

(درصد بدندرصد ) چربي باربار4045 ددددرر قيقهقيقه،،هفتههفته34 9161//74±±7337//3333 3915//66±±4548//3129 03/020/00 75/65/6 11

07/0
190393-16573

كنترل 12/5±66/37 35/4±46/37 81/0 53/0 
VO2peak بار40 ددر قيقه،هفته4 93/1 ± 56/16 80/3±81/24 001/0 81/49

190393262496

ml/kg/min بار45 ددر قيقه،هفته3 10/1±22/15 69/3±29/21 003/0 02/44 0001/0كنترل 24/2±59/15 96/2±06/13 06/0 22/11
ادامة جدول 1. شاخص هاي فيزيكي و فيزيولوژيكي آزمودنيها
190393-46775

زمان اندازه گيري مقدارPدرصد مقدارPمتغير گروهها تغيير
پيش آزمون پس آزمون درون گروهي بينگروهي
733700239568

آزمون عملكردي بار40 ددر هقيقه،فته4 43/0 ± 15/2 30/0 ± 45/1 003/0 55/32
300 يارد راه 45 دقيقه، 3 17/0 ± 21/2 30/0± 77/1 005/0 90/19 02/0
بار در هفته
-178368-179201رفتن

(
دقيقه
)

رفتن

(

دقيقه

)

كنترل 49/0 ± 56/2 57/0±48/2 6/0 12/3
733700247687

بار40 ددر قيقه،هفته4 37/5 ± 50/72 16/6 ± 62/7287/0 16/0

(WCcm) بار ددر قيقه،هفته3 73/62/7212± 97/9±87/70 46/0 40/2 33/0
2/59 0/05 0/75±0/04 0/77 ± 0/04 40 دقيقه، 4 بار در هفته
6/17 0/004 0/76±0/04 0/81 ± 0/07 45 دقيقه، 3 بار در هفته
-270552-27887

كنترل 93/9 ± 12/73 92/10±87/74 29/0 39/2

0/002 WHR
كنترل06/0 ± 77/005/0±78/087/0 29/1



قیمت: تومان


پاسخ دهید