علوم زيستي ورزشي _ بهار 1394 دورة7، شمارة1 ، ص : 141 – 155 تاريخ دريافت: 27 / 07 / 92 تاريخ پذيرش : 06 / 11 / 92

تأثي ر گروه هاي سني مختلف و نوع پروتكل (كارسنج پايي در برابر
كارسنج دستي) بر عملكرد تنفسي مردان

ميلاد عبداللهي1 _ ولي اﷲ دبيدي روشن2 – سيدمهران حسيني3
1.كارشناسي ارشد فيزيولوژي ورزشي، دانشكدة تربيت بدني و علوم ورزشي، دانشگاه مازندران،2.استاد گروه فيزيولوژي ورزشي، دانشكدة تربيت بدني و علوم ورزشي، دانشگاه مازندران، 3. دانشيار گروه فيزيولوژي دانشگاه
علوم پزشكي گلستان

چكيده
هدف پژوهش حاضر، بررسي تأثير گروه هاي سني مختلف و نوع پروتكل تمري نـي بـر عملكـرد تنفسـي مـردان ، متعاقـباجراي پروتكل هوازي پيش رونده بود. از بين مردان سالم با ميانگين سني 7/1±7/12، 9/4±3/34 و 7/5±52 سـال، كـهداوطلب شركت در اين پژوهش بودند، 37 نفر انتخاب شدند. ابتدا كارسنج پايي با تعداد دور ثابت پنجاه دور در دقيقـه و با شدت اولية حدود پنجاه وات شروع و هر 2 دقيقه، 25 وات بـه آن اضـافه شـد . پـس از يـك سـاعت اسـتراحت،آزمونكارسنج دستي هم با همان شدت كارسنج پـايي انجـام و ظرف يـت ح يـاتي اجبـاري و حجـم بـازدمي بـا فشـار بـا روشاسپيرومتري در قبل و بلافاصله پس از اجراي كارسنج ها اندازه گيري شد. دادهها بـا اسـتفاده از روش هـاي آمـاري آنـاليز دوطرفه، t ،ANOVA زوجي و آزمون تعقيبي توكي در معني داري (05/0p<) تجزيهوتحليل شدند. نتايج نشان داد كه سن و نوع پروتكل بر FVC و FEV1 اثر معني داري دارد، طوري كـه سـطحFVC متعاقـب اجـراي كارسـنج پـايي و دستي، در افراد نابالغ بهطـور معنـاداري از سـالمند و م يـان سـال كمتـر (05/0p<) و م يـان سـال از سـالمند بيشـتر بـود (05/0p<). به علاوه، FEV1 متعاقب اجراي كارسنج ها بهطور معني دار در گروه ميان سال از سالمند (05/0p<) بيشتر و نابالغ از سالمند و ميان سال كمتر بود(05/0p<). اثر تعاملي هم سن و نوع پروتكل هاي تمريني بر روي شاخصهاي ريوي مشخص شد. بهعلاوه، روشن شد كه اجراي پروتكل كارسنج پايي بر گروه سني نابالغ، FVC را افـزا يش و FEV1 را در هر سه گروه سني بهبود داده است؛ اما در پروتكل كارسنج دستي، تنها FEV1 درگروه هاي سني نابالغ و ميانسال بهبود پيدا كرده بود.

واژه هاي كليدي
اسپيرومتري، بلوغ، تمرينات پيش رونده، سن.
مقدمه
حفظ و ارتقاي سلامت جامعه، در هر سازمانِ مرتبط با تندرسـتي از اهميـت فراوانـي برخـوردار اسـت وهرگونه اقدام در اين زمينه، هر اندازه هم كوچك باشد، مي تواند مـؤثر باشـد. باتوجـه بـه اينكـه فعاليـتورزشي به عنوان اقدامي پيشگيري كننده و حتي درماني، نه تنها نقش مهمي در حفظ و ارتقـاي سـلامتيانسان دارد، بلكه با استفادة صحيح و تجويز درست آن مي تواند تأثير درماني بسيار مفيدي بر بسـياري ازبيماران تنفسي داشته باشد.
همچنين، ورزش مي تواند افراد جامعه را به سوي زندگي بهتر، پوياتر، طولاني تر و شاداب تر سوق دهد (2).
دستگاه تنفسي از دستگاه هاي مهم بدن به شمار مي رود كه با همكاري دستگاه قلب و عروق، نقش مهمي را در تهيه و تأمين اكسيژن سلولها و تنظيم محيط داخلي بدن به هنگام استراحت و فعاليت بـه عهـدهدارد. در بسياري مواقع، توازن بين كاركردهاي تهويه اي و قلبي در زنجيرة تبـادل گـاز اسـت كـه عضـلة اسكلتي را به هواي جوي مرتبط ميسازد (8). عملكرد هماهنـگ ايـن دسـتگاه هـا بـراي رفـع نيازهـايمختلف بدن ضروري است، به گونه اي كه ضربان قلـب در مرحلـة دم افـزايش يافتـه و در مرحلـة بـازدمكاهش مي يابد، پديدهاي كه به آريتمي سينوسي تنفسي1 يا جفت شدن قلبي تهويه اي2 معروف است.
مشكلات تنفسي به دسته اي از اختلالات مرتبط با دستگاه تنفسي اطلاق ميشود كه با تنگي فوري راههاي هوايي و محدوديت پيش روندة جريان بازدمي به هنگام مواجهه با عوامل محرك يا طي فعاليتهاي ورزشي مشخص ميشود (5). اسپيرومتري، از شاخصهاي مربوط به ارزيابي دستگاه تنفس است كه به آزمايش رايج براي بررسي عملكرد ريوي استفاده ميشود كه منحني حجم هاي ريوي را در واحد زمان رسم ميكند. استفاده از اين آزمايش براي تشخيص و كنترل بيماريهاي ريوي مفيد است.
ظرفيت حياتي اجباري(FVC) و حجم بازدمي با فشار در يك ثانيه(FEV1) از عوامل مهم تشخيص شدت بيماري در بيماران ريوي است كه با آزمايش اسپيرومتري اندازه گيري مي شود (1).
براساس گزارش محققان، به لحاظ فيزيولوژيكي، ظرفيت دستگاه ريـوي افـراد سـالمند، 40درصـد وحتي بيشتر از آن كاهش مي يابد، به گونه اي كه با افزايش سن، قدرت عضـلات تنفسـي كـاهش يافتـه وازاين رو، حجم ها و ظرفيت هاي ريوي از قبيل ظرفيت حياتي اجباري (FVC) و حجم بازدمي با فشار در يك ثانيه (FEV1) تحت تأثير قرار مي گيرد (28). بهعلاوه، محققان معتقدند حجم بـازدمي بـا فشـار دريك ثانيه (FEV1)، تنها شاخصي از چگونگي جريان هوا در مجاري تنفسي به شـمار نمـي رود، بلكـه بـابيماري عروق كرونر و حملة مغزي نيز مرتبط است (29).
كارايي دستگاه تنفسي به عنوان مؤلفة مهم آمادگي بدني، با سلامت عمـومي بـدن ارتبـاط مسـتقيمدارد و نقش مهمي در پيشگيري از مشكلات ايفا مي كند. با وجود اين، متخصصان هميشه بـا ايـن ابهـاممواجه بوده اند كه فعاليت بدني تا چه حد براي بدن لازم است و آيا تمام افراد به طور مشابه از يك برنامة ورزشي بهره مي برند؟ آيا تمام افراد مي توانند از يك برنامة ورزشي ويژه از قبيل تمرينات هوازي استفاده كنند؟ آن پروتكل بايد چگونه انجام شود؟ يك تمرين خاص موجب چه تغييراتي در بدن ميشـود؟ بايـدتوجه داشت ورزش و فعاليت بدني، هنگامي اثر مثبت ايجاد خواهد كرد كه ابتدا به نحو صـحيح انتخـابشده و سپس به درستي از آن استفاده شود. به همين دليل، مطالعة تأثير انواع تمرينات بدني بر عملكـردتنفسي به عنوان يكي از موضوعات موردعلاقة فيزيولوژيست هاي ورزشي به شمار مي رود.
از مطالعات مربوط به حوزة دستگاه تنفس، مطالعة آزاد و همكاران (2011) است. آنها نشـان دادنـد پس از يك دوره تمرينات هوازي شنا، حجم ها و ظرفيت هاي استاتيك ريوي زنان شناگر (درصد ظرفيـتحياتي اجباري، FVC) و (حجم بازدمي با فشار در يك ثانيـ ه (FEV1)، درصـدFEV1sec ، حـداكثرتهوية ارادي و درصد MVV)، بيشتر از گروه كنترل غيرفعال بوده است (9).
در پژوهشي ديگر، چوآنگ و همكاران (2005) تغييرات پاسخ عملكرد ريوي به يك برنامة تمريني كنترل شدة ده هفته اي را در افراد مسن كمتحرك بررسي كردند و به اين نتيجه رسيدند كه تمرين هوازي با شدت بيشتر، تأثير معني داري بر FVC و FEV1sec دارد، درحالي كه تمرين هوازي با شدت متوسط، تنها بر FVC اثر درخور توجهي دارد (10).
به علاوه، حسن فردوسي و همكاران (2011) اثر هشت هفته تمرين هوازي بـر برخـي شـاخص هـايريوي دانش آموزان را بررسي كردند. آنها به اين نتيجه رسيدند كه هشت هفته تمرين هـوازي بـا شـدت70 تا 85 درصد ضربان قلب، شاخص هاي ريوي را بهبود معنيدار بخشيد (21).
كيپلن و همكاران (2005) موضوع اثر تمرين اسـتقامتي را بـر عملكـرد ريـوي افـراد سـالم بررسـي
كردند. در اين پژوهش ، شاخص هاي عملكرد ريوي FVC و FEV1 بهبود يافت (18). بهادر و همكاران (2010) موضوع اثر انواع ورزش بر عملكرد ريـوي را بررسـي كردنـد و بـه ايـن نتيجـه رسـيدند كـه درورزشكاراني مثل شناگران و وزنه برداران ، چون فشار بيشتري بر عضلات تنفسـي وارد مـي شـود، سـرعتشاخص هاي عملكرد ريوي بهتر از دوندهها است (22). علاوه بر اين، در پژوهشـي كـه شـنگ و همكـاران(2011)، عملكرد ريـوي كودكـان مبـتلا بـه اخـتلال همـاهنگي را بررسـي كردنـد، مشـخص شـد كـهشاخص هاي عملكرد ريوي FVC و FEV1 كودكان مبتلا به اختلال هماهنگي در مقايسه بـا كودكـانسالم كمتر بود (26).
به رغم گزارش هاي مذكور، برخي محققان به بررسي شاخص هاي تنفسي، متعاقـب اجـراي كارسـنجدستي و پايي پرداختند. كاستانا و همكاران (2006) ميزان اختلال در تمرينات كارسنج پايي و دستي را در افراد سالمند سالم و بيمار بررسي كردند و به اين نتيجه دست يافتند كـه ظرفيـت هـوازي و كـاراييمكانيكي عضلات تنفسي، هم در افراد سالم و هم بيمار، پس از اجراي تمرين وامانده ساز، كارسنج دستي كمتر از كارسنج پايي بود. همچنين، ميزان تنگي نفس و توليد لاكتات در فعاليـت بالاتنـه از پـايين تنـهبيشتر بود (23).
ونك و همكاران (2000) اثر تركيبي كارسنج و تمرين عضلات تنفسي را در افراد سالم و بيماران انسداد ريوي بررسي كردند. آنها نتيجه گرفتند كه تركيب تمرين كارسنج و عضلات تنفسي، FVC و FEV1را بهبود ميبخشد (27). آليسون و همكاران (1990) در پژوهشي حجم هاي ريوي را متعاقب اجراي كارسنج پايي و دستي در افراد سالم باهم مقايسه كردند. آنها مشخص كردند كه در افراد سالم ، شاخص هاي مرتبط به تنفس و حجم پاياني تنفس در گروه بالاتنه كمتر از پايين تنه بود (3).
با مرور نتايج تحقيقات، به نظر ميرسد بررسي شاخص هاي تنفسي متعاقب اجراي كارسنج پايي يا دستي (نوع پروتكل) در گروه هاي سني به طور جداگانه، همواره توجه محققان را به خود معطوف كرده است. شيوه و نوع پروتكل تمريني و مقايسة افراد در سنين مختلف سالم با يكديگر، متعاقب اجراي كارسنج هاي پايي و دستي، موارد مهمي اند كه در همة تحقيقات، كمتر به آنها اشاره شده است. اين عوامل ممكن است نتايج واقعي را تحتتأثير قرار دهند؛ بنابراين، در تحقيق حاضر سعي شده است باتوجهبه آنها، محدوديت ها برطرف شود. با توجه به اينكه اين نظريه در حال پردازش است كه آيا سن و نوع پروتكل بر شاخص هاي تنفسي اثرگذار است يا خير؟ به علاوه، برخلاف دستگاه قلب و عروق، معمولاً دستگاه تنفسي جوانان سالم، عاملي محدودكننده در تمرينات استقامتي فزاينده در نظر گرفته نمي شود (4).
تغييرات شاخص هاي مرتبط با عملكرد تنفسي به هنگام اجراي فعاليتهاي بالاتنه و پايينتنه در گروه هاي سني مختلف مشخص نيست. بررسي اين موضوع از اين حيث حائز اهميت است كه هماكنون بخش درخور توجهي از جامعة ما را جوانان تشكيل مي دهند و بروز بيماريهاي مزمن از قبيل اختلالات تنفسي، چالشي جدي براي دولتمردان و خانواده ها است. با همة اين گفته ها، هدف تحقيق حاضر، بررسي اثر دو نوع پروتكل پيشروندة هوازي با كارسنج دستي و پايي در پسران نابالغ، مردان ميانسال و مردان سالمند بر برخي شاخصهاي مرتبط با عملكرد تنفسي (حجم بازدمي با فشار در يك ثانيه و ظرفيت حياتي اجباري) است.

روششناسي
آزمودنيها و شرايط ورود به تحقيق: جامعة آماري تحقيق حاضر را افراد فعال گروه هاي سني متفاوت شهرستان عليآباد كتول تشكيل دادند. اين افراد در سه گروه قرار گرفتند: 1. دوازده نفر نابالغ ده تا پانزده سال؛ 2. دوازده نفر ميانسال 30تا 35 سال؛ 3. سيزده نفر سالمند پنجاه تا شصت سال. اين افراد، سه تا چهار جلسه در هفته، به فعاليت هاي منظم ورزشي از قبيل ورزش باستاني، كوهنوردي، پياده روي و كاراته پرداختند و پس از تشريح اهداف و مراحل تحقيق، داوطلبانه در تحقيق مشاركت كردند. اين افراد بر اساس اطلاعات حاصل از مصاحبه و پرسش نامه و بر پاية معيارهاي زير انتخاب شدند: نداشتن آسيب بدني در مدت دستكم يك ماه اخير، عدم استعمال سيگار در مدت دستكم شش ماه اخير، عدم مصرف مواد نيروزا در مدت يك ماه اخير، عدم ابتلا به سرماخوردگي و آنفولانزا در مدت دو هفته قبل از اجراي تحقيق، عدم ابتلا به بيماري هاي مزمن يا عفونت هاي ريوي دست كم در مدت سه ماه قبل از آغاز تحقيق و داشتن فشار خون طبيعي.
نحوة جمع آوري اطلاعات : قبل از جمع آوري اطلاعات به آزمودني ها توصيه شده بود كـه از انجـامهر گونه فعاليت بدني در مدت دست كم 24 ساعت قبل از مرحلة اصلي تحقيق خودداري كننـد . پـس ازآن، افراد رضايت آگاهانه و داوطلبانة خود در فرايند پژوهش را به صورت كتبي اعلام كردند. 48 ساعت قبل از اجراي پيش آزمون، سنجش قد و وزن آزمودني با استفاده از قدسنج و ترازوي ديجيتال انجام شـده بـود.
به علاوه، براي تعيين تركيب بدن افراد از دستگاه تجزيه وتحليل كنندة تركيب بدن و بـراي تعيـين حـداكثراكسيژن مصرفي از آزمون راكپورت استفاده شده بود (6).
نحوة اجراي فعاليت با كارسنج دستي و پايي: قبل از اجراي پروتكل، افراد با نحوة اجراي تمرين با كارسنج دستي و پايي به شرح ذيل آشنا شدند. در مرحلة اصلي اجراي آزمون، ابتدا افراد به مدت 5 تا 10 دقيقه با استفاده از حركات كششي و نرمشهاي ويژه، بدن خود را گرم و سپس آزمون كارسنج پايي را انجام دادند. اين آزمون روي چرخ كارسنج (Monark) انجام شد. قبل از اجراي آزمون، چرخ كارسنج بر اساس سن، قد و وزن هر آزمودني تنظيم شد. ابتدا آزمودني ها به مدت 2دقيقه و با شدت صفر وات و پنجاه دور در دقيقه، روي چرخ كار سنج به گرمكردن پرداختند. فشار كار اوليه حدود پنجاه وات در نظر گرفته شد و هر دو دقيقه يك بار، 25 وات به بار كار افزوده مي شد. تعداد دورها در تمام آزمون ثابت (پنجاه دور در دقيقه) بود. آزمون زماني به پايان مي رسيد كه آزمودني قادر به حفظ تعداد دور پنجاه دور در دقيقه به مدت 15 ثانيه نبود (آستراند و همكاران؛ 1965). آنگاه پس از يك ساعت استراحت، آزمون كارسنج دستي را با استفاده از چرخ كارسنج مونارك (Monark Bicycle) اجرا كردند (14). براي اين منظور، افراد روي صندلي ثابت نشستند؛ ارتفاع كارسنج براي هر فرد، متناسب با قد حالت نشسته روي صندلي وي تنظيم شد. ابتدا آزمودنيها همانند آزمون ورزشي پايي، به مدت 2 دقيقه با شدت صفر وات و پنجاه دور در دقيقه به گرمكردن پرداختند. شدت كار اوليه، 25 وات در نظر گرفته و هر دو دقيقه، 25 وات به بار كار افزوده شد. تعداد دورها در تمام آزمون ثابت بود. آزمون زماني به پايان رسيد كه آزمودني ها قادر به حفظ پنجاه دور دردقيقه به مدت 15 ثانيه نبودند (25). در طول اجراي هر دو آزمون، آزمودنيها به طور مرتب تشويق شدند تا فعاليت را تا حد خستگي ادامه دهند.
نحوة سنجش شاخص هاي اسپيرومتري: بـراي انـدازه گيـري شـاخص هـاي تنفسـي از دسـتگاهاسپيرومتري ميني اسپيراستفاده شده بود كه در آن دو نوع آزمون ظرفيت حيـاتي اجبـاري(FVC) و حجم بازدمي با فشار در يك ثانيه(FEV1) براي اندازه گيري حجمهاي ريوي به كار گرفته شـد . ايـنآزمون ها در حالتهاي مختلفي همچون قبل و بعد ازكارسنج دستي و پـايي توسـط فـرد آزمـونگيرنـدهصورت گرفت كه البته نحوة انجام آنها براي افراد آزمون دهنده قبل از شـروع آزمـون هـاي اسـپيرومتري،براي افراد توضيح داده شده و كار با آن را فراگرفته بودند.
روش هاي آماري
پس از جمع آوري اطلاعات، از روش هاي آماري توصيفي و استنباطي براي تحليل داده هـا اسـتفاده شـد.
پس از بررسي نرمال بودن داده ها، از آزمون تحليل واريانس دوطرفه براي بررسي تغييـرات شـاخص هـايتنفسي متأثر از گروه هاي سني مختلف و نوع پروتكل كارسنج دستي و پايي استفاده شد. به علاوه، بـرايبررسي تغييرات معني داري هريك از شاخص ها در قبل و پس از اجراي كارسنج دسـتي يـا پـايي در هـرگروه از آزمون t وابسته و آزمون تعقيبي توكي براي بررسي اثـر تعـاملي سـن و نـوع پروتكـل در سـطحمعني داري05/0<p استفاده شد.
يافته ها
جدول 1، ميانگين و انحراف معيار اكسيژن مصرفي و مشخصات تركيب بدني آزمـودني هـاي گـروه هـايسني مختلف در تحقيق حاضر را نشان ميدهد.
جدول 1. ميانگين و انحراف معيار اكسيژن مصرفي و مشخصات تركيب بدني آزمودنيهاي گروه هاي سني مختلف در تحقيق حاضر
گروه

هاي

سني

گروه

هاي

سني

سالمند
(انحراف استاندارد±ميانگين) ميانسال
(انحراف استاندارد±ميانگين) كودكان
(انحراف استاندارد±ميانگين) مشخصات آزمودني ها
52±5/7 34/3±4/9 12/7±1/7 سن (سال)
171±4/79 179±5/3 155±11/57 قد (سانتيمتر)
80±6 81/2±18 48/3±15/96 وزن (كيلوگرم)
27/1±1/58 25/3±5/04 19/6±3/86 شاخص تودة بدن (كيلوگرم بر متر مربع)
51/81±3/58 58/24±7/26 52/66±3/56 اكسيژنمصرفي (ميليليتر كيلوگرم/دقيقه)

جدول هاي 2 تا 3 نيز به ترتيب ميانگين و انحراف استاندارد شاخص هاي اسـپيرومتري در قبـل و پـس ازفعاليت كارسنج پايي و دستي را در سه گروه سني نشان مي دهد. ظرفيـت حيـاتي اجبـاري (FVC) در افراد نابالغ، افزايش غيرمعني دار (41/0p=) و حجم بـازدمي بـا فشـار در يـك ثان يـه (FEV1) افـزايشمعني دار (033/0p=) را پس از فعاليت كارسنج پايي نسبت به قبل از فعاليت نشـان داد؛ امـاFVC در گروه هاي سني ميانسال و سالمند، دچار كاهش غيرمعني دار گرديد (مقـدار p بـه ترتيـب 13/0و53/0).
FEV1 نيز در افراد ميانسال افزايش معنيدار و در سالمندان افزايش غيرمعني دار پيـدا كـرد. (مقـدار p به ترتيب003/0 و5/0)(جدول 2).
جدول 2. تغييرات شاخصهاي اسپيرومتري در قبل و متعاقب اجراي كارسنج پايي در آزمودنيهاي با گروه هاي سني مختلف
هاي

شاخص

اسپيرومتري

گروه

سني

هاي

اجباري

حياتي

ظرفيت
)
FVC
(

هاي

شاخص



قیمت: تومان

برای دانلود متن کامل پایان نامه ها اینجا کلیک کنید


پاسخی بگذارید